REGIONALNA INFRASTRUKTURA
Jedan od najvažnijih rezultata projekta EICEE je regionalna infrastruktura za cirkularnu ekonomiju: pet međusobno komplementarnih prostora u pet zemalja. Svaki prostor ima svoj profil i svoje usluge, tako da se ne preklapaju, već se dopunjuju i zajedno čine jedinstvenu mrežu, rijetku ne samo na Zapadnom Balkanu nego i u Evropi.
i2 Maker Space, Podgorica: eko-dizajn, upcycling, prototipovi i proizvodnja
„Ništa novo”, Skoplje: centar za popravke i kulturu popravljanja
Deli Maker Space, Niš: digitalna rješenja u cirkularnoj ekonomiji
3R Space / Circular Lab, Priština: popravka, ponovna upotreba i reciklaža elektronskog otpada
Matchmakers centar, Sarajevo: povezivanje zelene proizvodnje i industrije, zelena gradnja
Tokom 2025. i 2026. godine svih pet prostora dostiglo je punu operativnu zrelost. Kroz njih je prošlo više od 1.800 direktnih korisnika: 323 u Crnoj Gori, 370 u Sjevernoj Makedoniji, 200 u Srbiji, 175 u Bosni i Hercegovini i 98 na Kosovu. Prostori nude stalan pristup alatima, znanju i mrežama, smanjuju barijere za ulazak u inovacije, jačaju lokalne lance vrijednosti i omogućavaju testiranje održivih modela proizvodnje.
Prostori su zamišljeni da traju i nakon projekta. Partneri su razvili modele održivosti: članarine, naplatu naprednih kurseva uz besplatan pristup zajednici, partnerstva sa kompanijama i serije proizvoda poput Niš Art Series.
i2 Maker Space, Podgorica
i2 Maker Space je prvi makerspace u Crnoj Gori, otvoren 29. novembra 2024. godine u Podgorici. Prostor je ADP-Zid dobio na korišćenje od Glavnog grada, a obnova je trajala godinu dana jer u prostoru nije bilo ni struje ni vode.
i2 Maker Space je mjesto gdje ideje postaju proizvodi. U njemu se nalaze CNC mašine, FDM i SLA 3D štampači, 3D skener, laserski rezač, UV štampač i ploter, kao i radionice za obradu metala, drveta i plastike. Usluge uključuju 3D modelovanje i izradu prototipova, obradu metala (plazma rezanje, TIG i MIG zavarivanje, livenje aluminijuma), izradu modnih dodataka i nakita od recikliranih materijala, te grafičke usluge štampe na tekstilu i vinilu. Prostor radi na principu članstva.
„Makerspace nudi sve što je potrebno za kreativce. Ovdje možete ostvariti gotovo svaku ideju”, rekla je na otvaranju Sanda Rakočević, izvršna direktorica ADP-Zida.
Od otvaranja, i2 Maker Space je postao živo mjesto učenja i stvaranja. U martu 2025. organizovan je Makerthon, takmičenje u izradi funkcionalnog cirkularnog proizvoda od otpada. Uslijedili su Yard Sale, Halloween i novogodišnja fotografisanja sa maskama odštampanim na 3D štampačima prostora, te serija radionica „Pronađi svoj hobi” iz obrade drveta, metala i 3D modelovanja. Studenti Fakulteta vizuelnih umjetnosti Univerziteta Mediteran ovdje su radili svoje završne radove, a sa fakultetom je potpisan memorandum o saradnji.
i2 Maker Space je i mjesto ozbiljnih tehničkih inovacija. U njemu je jedno vozilo sa dizel pogona prevedeno na električni pogon, a razvijen je i prototip samohodne motike za poljoprivredu.
U 2025. i 2026. godini kroz aktivnosti i2 Maker Space-a prošlo je 323 direktna učesnika, a kampanje na društvenim mrežama ostvarile su desetine hiljada pregleda.
Matchmakers centar organizacije Green Building Council povezuje zelenu i reciklažnu proizvodnju sa industrijom i promoviše cijeli životni ciklus proizvoda: smanjenje uticaja na životnu sredinu, reciklažu, ponovnu upotrebu, popravku i preradu. Centar se nalazi u Sarajevu, u ulici Patriotske lige 18.
Prostor je uređen po principima cirkularne ekonomije: sav namještaj i oprema su prerađeni, reciklirani ili izrađeni od održivih materijala, tako da je sam centar demonstracija onoga što promoviše.
Centar nudi prostor za umrežavanje i saradnju, radionice i seminare o cirkularnoj ekonomiji, podršku istraživanju i razvoju, podršku zagovaranju i promociju zelenih tehnologija. U 2025. godini okupio je oko 120 aktera, organizovao 30 sastanaka i 15 radionica, među kojima su radionice izrade namještaja od kartona, tkanja od tekstilnog otpada i cerada, urbanog vrtlarstva i obnovljivih izvora energije.
Prekretnica je bio sporazum o sistemskom partnerstvu sa Njemačkim savjetom za održivu gradnju (DGNB), potpisan 3. juna 2025. godine. Centar je u svoju ponudu uključio DGNB Akademiju i program zelene sertifikacije, angažovao pet DGNB sertifikovanih stručnjaka i razvio web platformu o zelenoj sertifikaciji na engleskom i bosanskom jeziku. Između juna 2025. i januara 2026. održano je deset DGNB informativnih sesija i radionica. Na taj način Matchmakers centar postaje regionalno čvorište održive gradnje.
Matchmakers Centar, Sarajevo
„Ništa Novo”, Skoplje
Regionalni centar za podizanje svijesti „Ništa novo” (Nothing New) organizacije ARNO prvi je centar za popravke te vrste u Sjevernoj Makedoniji. Nalazi se u opštini Kisela Voda u Skoplju, koja je obezbijedila prostor i pomogla u povezivanju sa lokalnim zanatlijama.
Centar je prvi put otvorio vrata 18. oktobra 2024. godine, na Međunarodni dan popravki, uz demonstracije popravki i radionice, a zvanično je otvoren 10. aprila 2025. godine. ARNO je uspostavio partnerstva sa majstorima za popravku namještaja, krpljenje tekstila, restauraciju nakita, servis bicikala i električnih trotineta, kućno održavanje i male kućne aparate.
Od aprila 2025. centar radi po redovnom mjesečnom programu od šest do sedam radionica i jednog do dva dana otvorenih vrata. Program je obuhvatio osnove šivenja, japansku tehniku vidljivog krpljenja Sashiko, izradu nakita od starog tekstila, popravku bicikala i trotineta i digitalnu održivost. Tokom akcije doniranja igračaka, građani su donosili pokvarene igračke koje su popravljene i poklonjene djeci kojoj su potrebne.
U 2025. godini održano je više od 70 radionica i dana otvorenih vrata, sa više od 370 građana, a popravljeno ili prerađeno je više od 300 predmeta. Broj prijava na radionice porastao je za više od 650 odsto između februara i juna. Kroz kampanju „Breathe Clean”, sprovedenu sa osiguravajućom kućom SAVA, 30 zaposlenih iz kompanije učestvovalo je na radionicama popravke i prerade tekstila. Pokrenut je i program volontiranja za mlade.
Centar se razvija ka modelu socijalnog preduzeća sa mješovitim prihodima: partnerstva sa kompanijama, naplata naprednih radionica uz besplatan pristup zajednici i institucionalna podrška opštine Kisela Voda.
3R Space organizacije LENS posvećen je izazovu elektronskog otpada: rastavljanju starih uređaja i pretvaranju njihovih djelova u resurse koji se mogu ponovo upotrijebiti, popraviti ili reciklirati. Prostor je otvoren 15. novembra 2024. godine u Peći, u saradnji sa opštinom.
U aprilu 2025. LENS je morao da napusti prostor u Peći. Umjesto da uspori rad, preseljenje u Prištinu donijelo je veći i dostupniji prostor koji pod jednim krovom objedinjuje Makerspace, Circular Lab i malo sabirno mjesto za e-otpad kapaciteta oko 180 kilograma. Prostor ima dvije radne stanice za prototipove, opremu za rastavljanje elektronskih uređaja, mašine za reciklažu plastike i proizvodnju filamenta, co-working prostor za šest korisnika i mobilnu jedinicu za terenski rad.
Javni poziv „Circular LAB” dobio je 58 prijava pojedinaca, preduzeća i organizacija, od kojih je izabrano 36 učesnika. Kroz sedam dana obuka, dvije sedmice otvorenog pristupa laboratoriji i stalno mentorstvo, formirano je sedam timova. Na Demo danu u oktobru 2025. šest timova predstavilo je prototipove: ReJAR (sakupljanje i ponovna prodaja staklenih tegli), Green Tire (stare gume za dječja igrališta), Vish-Art (umjetnička prerada odjeće), model za e-otpad, EcoScrub (prirodni piling od otpada kafe) i Mosaic Tiles (pločice od recikliranog stakla).
Testirani su i tehnički servisi: filament od recikliranih flaša dao je 3D otiske kvaliteta standardnog PLA materijala. Prostor će nakon projekta raditi po modelu članstva, uz zadržavanje neprofitnog karaktera. LENS je preko 3R Space-a vodio i dijalog sa institucijama o proširenoj odgovornosti proizvođača i nacionalnom akcionom planu za e-otpad.
3R Space i Circular Lab, Priština
Deli Maker Space, Niš
Deli Maker Space je prostor za stvaranje digitalnih rješenja u cirkularnoj ekonomiji, uspostavljen u Naučno-tehnološkom parku Niš. Lokacija je izabrana jer u parku posluje više od stotinu kompanija, što otvara mogućnosti za nova partnerstva, prenos znanja i korišćenje usluga prostora.
Prostor je opremljen 3D skenerom, rezačem, sublimacionim štampačem i softverom koji omogućava cijeli proces, od dizajna do proizvodnje. Svečano je otvoren u aprilu 2025. godine, uz prisustvo predstavnika ADP-Zida, privrede, Naučno-tehnološkog parka, profesora i učenika, Regionalne razvojne agencije i Evropske kuće u Nišu.
Deli Maker Space nudi kurseve rada sa glinom (livenje, modelovanje, grnčarski točak, 3D štampa gline), oslanjajući se na dugu grnčarsku tradiciju Niša, kao i kurseve rada i štampe na recikliranom papiru i tekstilu i 3D dizajna. Kroz prostor je prošlo više od 200 učesnika. Više od 30 polaznika obučeno je za 3D štampu recikliranim filamentom, a jedan od njih je, uz mentorstvo koordinatora, napravio mašinu za proizvodnju filamenta od plastičnih flaša.
U saradnji sa organizacijom „Naš svet” iz Leskovca, koja zapošljava osobe sa smetnjama u razvoju, prazne kutije cigareta sakupljene u Nišu reciklirane su u kvalitetan papir na kojem su učenici škole fotografije štampali svoje radove za kalendar za 2026. godinu. Krajem 2025. pokrenuta je kolekcija „Niš Art Series 2026”: majice i platnene torbe od recikliranog tekstila sa printovima lokalnih umjetnika, koja je ujedno i mehanizam održivosti prostora.
